Intermittent Fasting: Holy grail or fail?

Bijgewerkt op: 12 okt. 2020

Wereldwijd worden wij met z’n allen ouder dan ooit, maar vaak helaas niet gezond.

De westerse wereld heeft sociale maar ook economische uitdagingen die voortkomen uit de toenemende vergrijzing van de bevolking en de daarmee gepaarde grote ziektelast van chronische aandoeningen. Onderzoek naar veroudering kan inzicht geven over hoe de gezondheid van de bevolking te bevorderen, zodat interventies kunnen worden ontwikkeld die leeftijd-gerelateerde aandoeningen voorkomen of uitstellen.

Hoewel wij omgevingsfactoren en onze genen niet kunnen beïnvloeden, kunnen wij dat wel met ons dagelijks eetpatroon. Onze voeding levert ons de benodigde energie om leven in stand te houden door groei, herstel en reproductie te faciliteren.

Goede voeding kan gezondheid en overleving bevorderen en in sommige gevallen ziekte voorkomen.


Echter, zowel een chronisch te weinig aan calorieën als een teveel, verhoogt het risico op chronische ziekte en vroegtijdige dood.

Het veranderen van de calorie-intake en het tijdsstip van eten heeft potentiaal om ziekte uit te stellen en overleving te verbeteren.

Experimentele studies met muizen en eerste klinische en epidemiologische studies bij de mens laten zien dat dieetinterventies waardevolle strategieën kunnen zijn om gezonde veroudering te bevorderen.


In dierexperimenten zag men dat bijvoorbeeld calorische restrictie (CR; 30-40% minder calorie-inname dan behoefte) voordelige effecten heeft op gezondheid en overleving. Ook wordt steeds duidelijker wat de achterliggende mechanismen daarvoor zijn. Maar er moet ook een kanttekening worden gezet bij CR. Het heeft namelijk ook negatieve effecten. Dit zag men bij enkele muizenmodellen.[1]

Bovendien kan CR bij de mens aanleiding geven tot eetstoornissen.[2]

Maar wellicht is CR ook niet nodig voor alle positieve voordelen daarvan, zo laten nieuwste studies zien die onderzoek deden naar variaties in portiegrootte of frequentie van eetmomenten. Deze studies laten belovende resultaten zien dat levensverwachting kan worden verlegdnt door interventies die geen calorische restrictie nodig hebben. [3,4]

De uitdaging is nu om deze geobserveerde effecten bij dieren te gaan vertalen naar de mens. Goede studies bij de mens moeten worden uitgevoerd, al vorens vasten deel kan gaan worden van behandeling.


In deze blogpost zal ik de vier meest bekende vormen van vasten en de bijbehorende evidence belichten.

De vormen van vasten zijn: (1) Calorische restrictie (CR), waarbij de dagelijkse kcal-intake is verminderd met 15-40%, (2) Time-Restricted Feeding (TRF), waarbij je in een window van 4 tot 12 uur eet, (3) Periodiek vasten, waarbij je een of enkele dagen bijna niets of niets eet of (4) Fasting-Mimicking Diets (FMD’s) waarbij je een vastentoestand na bootst door de energie-intake en samenstelling van dieet te veranderen. Daarbij gaan wij ook in op de processen die in je lichaam afspelen wanneer je begint te vasten.


Calorische restrictie

De eerste observaties die laten zien dat vermindering van energie-intake kan leiden tot verbetering van gezondheid en overleving zijn nu al meer dan 100 jaar oud.[5] De eerste studies gaven aan dat CR kankergroei kon remmen, de levensverwachting verhoogde maar ook tot achterstand in groei leidde. [6]

De studies die daarna volgden, met apen, gisten, muizen, fruitvliegjes, etc konden ook aantonen dat CR een positieve invloed had op levensverwachting. [7]

Dit zou komen door de verlaging van de stofwisseling, afname van oxidatieve schade, opruimen van eiwitten en verbetering van metabole stoornissen zoals obesitas, insulineresistentie, dyslipidehie en hypertensie. [8]

Studies lieten zien dat het lichaam door CR in een ‘herstel- en overlevingsmodus’ komt, waarbij het lichaam zichzelf gaat beschermen en ‘op gaat ruimen’. [9]

Deze effecten zie je alleen wanneer calorische restrictie ZONDER tekorten in vitamines en mineralen kan worden uitgevoerd. In muismodellen zag je dat CR de levensverwachting tot wel met 50% verhoogde. [10]


Meer recente studies laten echter ook zien dat het effect van verhoging van levensverwachting niet voor alle levende organismen geldt. Ook blijkt dat CR alleen 100% kan werken wanneer de dieren voldoende vetreserves hebben. [11,12]

Ook blijkt dat sexe, leeftijd en genetische achtergrond beïnvloeden wat de grootte van succes van CR is op gezondheid.[12]

Kortdurende trials met mensen, zoals de

Echter, de CALERIE trial [13-16] of observationele studies van de Okinawa’s [17], laten zien dat dezelfde positieve effecten bij de mens worden gevonden als in muismodellen. Dergelijke studies ondersteunen de eerdere observaties uit dierexperimenten en lieten zien dat CR zorgde voor gewichtsverlies, verlaging van de stofwisseling en oxidatieve stress reduceerden.[18,19]

Hoewel dergelijke resultaten veelbelovend zijn, zijn er nog een aantal obstakels die de transitie van experimentele studies naar standaard medische interventie tegenhouden: (I) het tekort aan klinische data die het effect van CR bij oudere mensen moeten laten zien,[20,21] (II) het is onduidelijk of een te lage (vet)reserve een nadelige invloed heeft op de overleving bij infectie[22], ongeval of operatie[23], (III) welke invloed CR op de gezondheid van de botten heeft bij oudere mensen[24] en (IV) het dieet is moeilijk vol te houden en (V) de inter-individuele verschillen in gewicht, en in het bijzonder de vetvrije massa, zijn geassocieerd met extra kwetsbaarheid[25].

Bovendien maakt de huidige ‘obesogene’ omgeving het ons moeilijk om ons te houden aan een strikt dieetregime voor langere tijd.

Als andere manieren van dieetverandering kunnen leiden tot tenminste één van de positieve effecten van CR zonder de energie-intake te verminderen, dan zou dat mooi zijn.


Time-restricted feeding

Nou, misschien is dan Time-restricted feeding (TRF) wel iets.

Recente onderzoeken suggereren dat de voordelen van CR wellicht niet per se helemaal komen door de reductie in calorie-intake.

Wellicht kun je ook door het verlengen van de dagelijkse vastenfase ook genieten van alle positieve effecten van CR. Maar dan wel op een juiste manier...

Dieren die normaal gesproken ’s nachts eten en nu overdag te eten krijgen, komen aan in gewicht.[26] Deze resultaten laten speculeren dat het tijdsstip van voedselinname van belang kan zijn en dus het vasten alleen tijdens bepaalde dagdelen gezondheidsbevorderend is.

TRF is niet anders dan de het beperken van voedselinname binnen een tijdsbestek van 4 tot 12 uur, zonder CR.

Hoewel er nog geen onderzoeksresultaten beschikbaar zijn over de effecten van TRF op levensverwachting, laten dierstudies wel al zien dat TRF beschermend kan zijn voor de negatieve metabole consequenties van een typisch westers dieet (veel vet, veel koolhydraten met name geraffineerde suikers).[27-30] Hoe kan dat? TRF zorgt voor reductie in gewicht, verhoging van de energie-output, verbetering van bloedglucoseraardes, verlaging van insulinelevels, verlaging van vet in de lever en verlaging van bloedvetwaardes.[27-30] Omdat onze cellen een eigen interne klok hebben en kunnen ‘voelen’ of het dag of nacht is, is het van belang om te onderzoeken welk vastenregime gezonder is (early fasting of late fasting). Humane studies laten zien dat voedselinname midden op de dag leidt tot gewichtsverlies, minder lichaamsvet, lagere gevaste glucoselevels, lagere insulinelevels, vermindering van bloedvetwaardes en minder inflammatie.[31-34] Bovendien zorgde late fasting voor minder calorie-intake zonder calorieën te tellen.[31-34]

Een groter ontbijt en een kleiner diner zonder CR blijkt gezonder te zijn dat een grote avondmaaltijd en een klein ontbijt.

Dezelfde resultaten laat ook een studie met type 2 diabetes patiënten zien:

Diegenen die 6 kleine maaltijden of het grootste deel van de energie-intake ’s avonds hadden, hadden slechtere uitkomsten kwa glucosetolerantie, bloeddruk en bloedvetwaardes.[35]

Early TRF blijkt gezonder te zijn dan late TRF.


Intermittent and periodic fasting

Intermittent fasting is officieel een eetpatroon waarbij je geen of heel erg weinig calorieën tot je neemt voor 1 of meerdere dagen. Bijvoorbeeld een 24-uur durende vastenperiode waarin je alleen water drinkt. Na de 24 uur eet je weer normaal zonder restricties. Dit wordt ook wel als ‘alternate-day fasting’, of te wel als om de dag vasten aangeduid.

Zowel CR als vasten zorgen voor een toename in resistentie voor stress. Dit is in verschillende experimenten aangetoond; van zoogdieren tot eencellige gisten.[36]

De stress resistentie die het lichaam opbouwt komt waarschijnlijk daardoor dat het lichaam al de energie die normaal gesproken in groei en reproductie stopt in onderhoud, recycling en herstel investeert. Het resultaat daarvan is dat cellen in een ‘protectieve’, of te wel beschermende staat komen, wat de overleving van de cel ten goede komt. (zie figuur hierboven)

Een heleboel onderzoeksresultaten bevestigen deze hypothese. Vanuit evolutionair oogpunt is vasten een natuurlijk fenomeen waar de mensheid en andere organismen altijd al mee te maken hadden. Er waren altijd tijden van schaarste met geen of heel weinig voedsel. Dieren in het wild hebben hier nog steeds mee te maken. Alleen de mens het zijn omgeving zo ingericht dat natuurlijke vastenperiodes (bijna) onmogelijk zijn. Wij zijn uit op onmiddellijk genot. Dit verklaard voor een deel de epidemie van obesitas in de Westerse wereld.